NURİ DEMİRAĞ KİMDİR?
YERLİ VE MİLLİ ÜRETİME ADANMIŞ ÖMÜRLER - 6: NURİ DEMİRAĞ KİMDİR?
YERLİ VE MİLLİ ÜRETİME ADANMIÅž ÖMÜRLER - 6: NURİ DEMİRAÄž KİMDİR?
Yazar: Dr. İlhami Pektaş:
Nuri DemiraÄŸ; Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları inÅŸaatının ilk Türk müteahhiti, Türkiye’de ilk uçak fabrikasının kurucusu, ilk sigara kağıdı üretimi, ilk yerli paraÅŸüt üretimini gerçekleÅŸtiren, İstanbul BoÄŸazı üzerine köprü yapılması, Keban’a büyük bir baraj yapılması düÅŸüncelerini ilk kez gündeme getiren büyük bir giriÅŸimci.
1886 yılında Sivas’ın DivriÄŸi ilçesinde doÄŸdu. Üç yaşında yetim kaldı. OrtaöÄŸrenimini DivriÄŸi RüÅŸtiye Mektebi’nde okurken aynı zamanda iÅŸ hayatına da atıldı. 1903 yılında okulu bitirdikten sonra 17 yaşında Ziraat Bankası’nın açtığı memurluk sınavını kazanarak Kangal kazasındaki ÅŸubeye, bir yıl sonra da Koçgiri Åžubesi’ne atandı. 1910 yılında Maliye Bakanlığı’nın açtığı sınavı kazandı ve maliye memuru olarak İstanbul BeyoÄŸlu Gelirler MüdürlüÄŸü’nde çalışmaya baÅŸladı. Kısa süre sonra Hasköy Mal Müdürü oldu. Maliyenin her kademesinde çalıştı. Taksim kışlası ve Talimhane’nin Fransızlara verilmesini engelledi. Bir yandan da Maliye Mekteb-i Âlisi’nde gece derslerine katılarak yüksek öÄŸrenimini tamamladı. 1918 yılında maliye müfettiÅŸi oldu.
Maliye müfettiÅŸliÄŸini bıraktıktan sonra ticaret yapmanın yollarını arayan Mühürzade Mehmet Nuri Bey, 1918 yılında, yabancıların tekelinde olan sigara kağıdı iÅŸine girdi. Elindeki tüm sermayesini kullanarak Eminönü’nde küçük bir dükkânda ilk Türk sigara kağıdı üretimini baÅŸlattı. ÜrettiÄŸi sigara kağıdına “Türk Zaferi” adını verdi.
Türk Zaferi sigara kâğıtları KurtuluÅŸ Savaşı vermekte olan Türk halkı tarafından büyük ilgi gördü. Mühürzade Mehmet Nuri Bey, milli mücadele döneminde İstanbul’da sigara üretimi ve ticaretle uÄŸraşırken bir yandan da Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin Maçka Åžubesi’ni yönetti.
Cumhuriyet’in ilanından sonra 1926 yılında Samsun – Sivas demiryolu yapımını üstlenen Fransız ÅŸirketi, üstlendiÄŸi demiryolu yapımı iÅŸinden çekildi. Nuri DemiraÄŸ demiryolu giriÅŸiminin yarım kalmasına çok üzüldü. Milli duygularla demiryolu iÅŸine atıldı ve 7 kilometrelik ilk iÅŸi tamamladığında diÄŸer kalan demiryolu iÅŸlerini de aldı.
Mühürzade Nuri Bey, ülke yararına yaptığı bu iÅŸi çok sevdi. Milli duygularla ülke yararına yapılan bu iÅŸi layıkıyla yapması gerektiÄŸini düÅŸünüyordu. İlk iÅŸi tapu dairesinde mühendis olarak çalışan kardeÅŸi Abdurrahman Naci Bey’i memuriyet görevinden istifa ettirerek demiryolu projesine ortak etmek oldu. Böylece, Mühürzade Mehmet Nuri Bey ve kardeÅŸi, Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk demiryolu müteahhitleri oldu.
KardeÅŸi ile birlikte canlarını diÅŸlerine takarak çalıştılar. 1012 kilometrelik Samsun – Erzurum, Sivas – Erzurum, FevzipaÅŸa-Diyarbakır, Afyon – Dinar hatlarını kısa sürede baÅŸarıyla bitirdiler. İşte bu nedenle Mustafa Kemal Atatürk, 21 Haziran 1934 yılında yayınlanan Soyadı Kanunu’ndan sonra, baÅŸarılı demiryolu iÅŸlerinden dolayı Mühürzade olarak tanınan Nuri Bey ve kardeÅŸi Abdurrahman Naci bey’e, DemiraÄŸ soyadını verdi.
Nuri DemiraÄŸ, demiryolu projesi sürerken bir yandan da baÅŸka büyük inÅŸaat projelerini yürüttü. Sivas Çimento, Karabük Demir – Çelik, Bursa Merinos Tesisleri, Eceabat Havaalanı ve Haliç’in kenarındaki İstanbul Hal Binası’nı inÅŸa etti.
Ancak tüm bunları gölgede bırakacak baÅŸka bir projesi daha vardı. Nuri DemiraÄŸ, 1931 yılında İstanbul BoÄŸazı’na köprü projesi giriÅŸiminde bulundu. San Francisco’daki Golden Gate Köprüsü ile aynı sistemde çalışan bir köprü yapmayı çok istiyordu. Yurtdışından uzmanlar getirterek gerekli incelemeleri yaptırdı ve en sonunda Golden Gate’i inÅŸa eden firmayla görüÅŸtü. Fakat bu projeyi hükümete onaylattıramadı.
Atatürk’ün düÅŸlediklerini yaÅŸama geçiren biriydi Nuri DemiraÄŸ. Demiryolunun yanı sıra Atatürk’ün “İstikbal göklerdedir” diyerek hedef gösterdiÄŸi yolda önemli adımlar attı.
O yıllarda ordunun uçak ihtiyacı halktan ve zengin iÅŸadamlarından toplanan bağışlarla karşılanıyordu. Kendisinden uçak satın almak için baÅŸlatılan bir bağış kampanyasına katılması istendiÄŸinde tarihe geçecek ÅŸu sözleri söyledi.
“Benden bu millet için bir ÅŸey istiyorsanız, en mükemmelini istemelisiniz. Mademki bir millet tayyaresiz yaÅŸayamaz, öyleyse bu yaÅŸama vasıtasını baÅŸkalarının lütfundan beklememeliyiz. Ben bu uçakların fabrikasını yapmaya talibim.” diyerek tarihe not düÅŸtü.
DemiraÄŸ, 1936 yılında devletin ilk uçak fabrikasını kurma giriÅŸimine baÅŸladı. Bu amaçla Çekoslovak bir ÅŸirketle anlaÅŸma yaparak İstanbul Barbaros Hayrettin PaÅŸa İskelesi’nin yanında bir atölye inÅŸa edildi.
Deneme uçuÅŸlarını yapabilmek için ise YeÅŸilköy’deki ElmaspaÅŸa ÇiftliÄŸi’ni satın aldı ve üzerinde büyük bir uçuÅŸ sahası, hangarlar ve uçak tamir atölyeleri inÅŸa etti. UçuÅŸ sahası, Avrupa’nın en büyük havalimanı olan Amsterdam Havalimanı büyüklüÄŸünde idi. Bu alan, günümüzde Uluslararası Atatürk Havalimanı olarak bilinir.
İlk olarak iÅŸe eÄŸitimle baÅŸladı. Uçakları kullanacak Türk pilotların yetiÅŸmesi için bir havacılık okulu kurmak gerekiyordu. Pistin bulunduÄŸu arazide Gök Okulu kuruldu. Okul, 1943 yılına kadar 290 pilot yetiÅŸtirdi. YeÅŸilköy’deki Gök Okulu’ndan önce DivriÄŸi’de de bir Gök Ortaokulu açtı. Sivas’ın hiçbir ilçesinde ortaokul yokken açılmış bu okulda öÄŸrencilerin tüm masrafları karşılanıyor, öÄŸrencilerin havacılığa özenmeleri için onların İstanbul’a gelmesi saÄŸlanarak uçuÅŸ dersleri veriliyordu.
Nuri DemiraÄŸ, Avrupa’dan Amerika’dan lisanslar alıp uçak yapmanın kopyacılıktan ibaret olduÄŸunu bu nedenle Avrupa ve Amerika’nın son sistem uçaklarına karşılık yepyeni milli bir Türk uçak markası üretilmesi düÅŸüncesini taşıyordu.
BeÅŸiktaÅŸ’taki uçak fabrikasında üretilecek uçak ve planörlerin planını Türkiye’nin ilk uçak mühendislerinden Selahattin ReÅŸit Alan çizdi. 1936’da ilk tek motorlu uçak üretildi ve bu uçaÄŸa Nu.D-36 adı verildi. 1938 yılında Nu.D-38 adlı çift motorlu 6 kiÅŸilik yolcu uçağı yapıldı. Nu.D-38, 1944 yılında dünya havacılığı yolcu uçakları içinde A sınıfına alındı. 1938 yılında ilk uçak sipariÅŸini Türk Hava Kurumu (THK) verdi.
Nuri DemiraÄŸ, 1939 yılında havacılık alanında çalışmalarına Türkiye’nin ilk yerli paraÅŸüt üretimini gerçekleÅŸtirerek devam etti. 1941 yılında tamamen Türk yapımı 325Km/h hıza ve 1000 km menzile sahip yolcu uçağı İstanbul’dan DivriÄŸi’ye uçtu. Nuri DemiraÄŸ’ın oÄŸlu ve Gök Okulu’nun ilk mezunlarından olan Galip DemiraÄŸ, bu uçuÅŸta pilotluk yaptı.
THK tarafından sipariÅŸ edilen 65 planör kısa sürede teslim edildikten sonra; NuD-36 adlı 24 eÄŸitim uçağı ile İstanbul’da deneme uçuÅŸları gerçekleÅŸti.
İspanya, Irak, İran ve Mısır gibi ülkelerin Nuri DemiraÄŸ’ın fabrikasına uçak sipariÅŸi vermesi baÅŸta Amerika, İngiltere ve Almanya gibi devletlerin dikkatini çekti. Türk Hava Kurumu’na uçakların teslim edilmesi gereken zaman geldiÄŸinde tüm uçaklar teslime hazırdı. THK İstanbul'dan EskiÅŸehir'e uçan uçakların teslimi için EskiÅŸehir'de bir kez daha test uçuÅŸu yapılmasını talep etti.
Selahattin ReÅŸit Alan, 1938’de Nu.D-36 uçağıyla test uçuÅŸu sırasında iniÅŸ yaparken, pistte olmaması gereken bir hendeÄŸe uçağın düÅŸmesi neticesinde vefat edince THK kazayı bahane ederek tüm sipariÅŸlerini iptal etti.
Nuri DemiraÄŸ’dan yapılan sipariÅŸler iptal edilince diÄŸer devletlerde sipariÅŸlerini geri çekti. Nuri DemiraÄŸ, mahkemeye verdiÄŸi THK ile yıllar süren bir mahkeme sürecine girdi. Mahkeme THK lehine sonuçlandı. Ayrıca uçakların yurt dışına satılmaması için de bir kanun çıkartıldı.
Nuri DemiraÄŸ, yerli ve milli fabrikanın yaÅŸatılması, sipariÅŸlerin verilmesi konusunda devlet yetkililerine defalarca telgraf çekmesine, mektuplar yazmasına ve görüÅŸmesine raÄŸmen hiç bir sonuç alamadı.
Çok geçmeden üzerinde fabrika ve uçuÅŸ etüt merkezi olan YeÅŸilköy’deki arazi de yok fiyatına kamulaÅŸtırıldı. Büyük emeklerle kurulan ilk Türk Uçak Fabrikası sipariÅŸ alamayınca 1950 yılında kapanmak zorunda kaldı.
Türkiye, II. Dünya Savaşı'ndan sonra, 1947'de Truman Doktrini, 1948'de Marshall Planı ile ABD’nin etkisi altına girdi. ABD, II. Dünya Savaşı sonrasında elinde kalmış savaÅŸ araç ve gerecini Türkiye'ye hibe etmeye ve uygun fiyata satmaya baÅŸladı. 1946-1952 arasında 1905 adet Amerikan uçağı Türk Hava Kuvvetlerinin envanterine girdi. Bu süreçte ABD, Türkiye'yi ağır sanayiden ve uçak üretiminden vazgeçirmek ve kendisine baÄŸlamak için elinden gelen her ÅŸeyi yaptı.
THK Motor Fabrikası'nda çalışan Åžükrü Er'in aktardığına göre dönemin Hava Kuvvetleri Komutanının, yerli uçak fabrikalarına, “Amerikan yardımından bedava uçak almak dururken uçak fabrikanıza parayla sipariÅŸ verirsem, yarın bu millet beni asar” sözleri tarihin kara sayfalarında yerini aldı.
Hava Kuvvetleri'nin, 1946-1947'den itibaren yerli uçak fabrikalarından uçak almak yerine Amerikan uçaklarına yönelmesiyle yerli uçak fabrikaları kapanma sürecine girdi. Kayseri Uçak Fabrikası 1950'de Hava İkmal Merkezi'ne dönüÅŸtürüldü. Nuri DemiraÄŸ uçak fabrikası 1950 yılında kapandı. THK Uçak ve Uçak Motoru Fabrikaları ise 1954'te traktör fabrikasına dönüÅŸtürüldü.
THK Etimesgut Uçak Fabrikası'nda yapılan uçakların aerodinamik testleri için 1947-1949 arasında Ankara Rüzgâr Tüneli kurulmuÅŸtu. Dönemine göre dünya ölçeÄŸinde bir teknolojiye sahip olan Ankara Rüzgâr Tüneli 1950'de kullanıma hazırdı. Ancak 1950'lerde uçak fabrikaları kapatılınca rüzgâr tüneli de bir iÅŸe yaramadı.
Ekonomik alandaki atılımları engellenen Nuri DemiraÄŸ siyasal yaÅŸamda da dürüstlüÄŸü ve ilkelerinden ödün vermezliÄŸi ile hep esen rüzgarlara karşı durdu. Türkiye’de adalet kavramının geliÅŸmesi için tek partili yönetim anlayışının deÄŸiÅŸtirilerek çok partili demokratik düzenin getirilmesini savunuyordu. 1945 yılında Türkiye'nin ilk muhalefet partisi olan Milli Kalkınma Partisi'ni kurdu. Parti, 1946 ve 1950 seçimlerinde meclise giremedi. İlk özel radyoyu kurmak istedi ama kurmasına izin verilmedi. Basında sesini duyuramayınca gazete basacak bir tesis kurmak istedi. Bu da engellendi. 1954 seçimlerinde Demokrat Parti'den adaylığını koydu, Sivas milletvekili oldu. MilletvekilliÄŸi sırasında tarım ve hayvancılık, enerji, barajlar, köprüler, limanlar hakkında birçok çalışmalar yaptı.
Uzun engelli bir koÅŸu gibi geçen yaÅŸam savaşında yorgun düÅŸtü ve 1957 yılında hayata veda ederek aramızdan ayrıldı. Milli duygularla vatanı için son kuruÅŸuna kadar yılmadan çalışan, bütün servetini Türk sanayisinin geliÅŸmesi için harcayan, Türk demiryolu ve havacılık tarihinin en üretken ve en giriÅŸimci simalarından birisi olan Nuri DemiraÄŸ’ı bu millet asla unutmayacaktır.
NURİ DEMİRAÄž VE TARİHE YAZILAN ÇALIÅžMALARI
1922’de ilk Türk sigara kâğıdını üretti.
Bursa’da Sümerbank’ın Merinos fabrikasını kurdu.
Demiryollarının ilk müteahhitliÄŸini yaptı.
Türkiye’de Havacılık Sanayii’nin Önderi oldu.
Seri Üretim olarak 1936’da ilk Türk uçağını yaptı.
İlk yerli paraÅŸütü yaptı.
Çok partili rejimdeki ilk muhalefet partisini kurdu.
İstanbul boÄŸazına özel köprü yaptırmayı projelendirdi.
İlk ÅŸehir ve köy planlarını hazırladı.
Karabük’te demir ve çelik fabrikasını kurdu.
İzmit’te selüloz fabrikasını kurdu.
Sivas’ta çimento fabrikalarını kurdu.
İstanbul’daki büyük hal binasını yaptı.




